Placebo là gì? Thuốc giả kết quả thật?

Placebo là gì?

Chữ “placebo” chỉ một loại thuốc giả mà các nhà nghiên cứu bào chế sao cho nó hoàn toàn không có một tác dụng sinh lý gì đến căn bệnh, nhưng đồng thời cũng không làm hại gì đến sức khỏe người bệnh.

Placebo được bào chế có hình dạng và mùi vị giống y như thuốc thật để người dùng không phân biệt được thuốc thật hay giả. Nói cách khác thì (theo lý thuyết) nó chỉ là một chất trơ, không gây dị ứng, hoàn toàn vô hại với người và động vật sử dụng.

Placebo để làm gì?

Từ trước đến nay, y khoa dựa vào thử nghiệm để phát triển thuốc men và các phương pháp điều trị. Khi đánh giá một công thức thuốc mới, người ta thử thuốc trên các động vật có nhiều đặc tính sinh học giống người (chuột, thỏ) để tìm hiểu phản ứng, hiệu quả và độ an toàn của thuốc. Khi đã có kết quả chắc chắn, họ sẽ tiến hành thêm thử nghiệm để xác định liều lượng.

Sau khi đã có những kết quả trên động vật thí nghiệm, người ta sẽ tiến hành các thử nghiệm trên người để tìm hiểu xem thuốc có hiệu nghiệm trên người hay không và ở mức độ nào. Y khoa gọi là phương pháp thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên, được công nhận rộng rãi trên toàn thế giới vì khách quan nhất và có độ tin cậy cao nhất.

Tất cả các loại thuốc và phương pháp điều trị, trước khi được phép bán trên thị trường hay áp dụng điều trị đều bắt buộc phải trải qua nhiều thử nghiệm này. Tùy theo các trường hợp bệnh tật, loại thuốc và giai đoạn bệnh, các thử nghiệm này được nhiều người tình nguyện tham gia để được điều trị thường xuyên và miễn phí.

Những người này thường được chia làm hai (hoặc nhiều hơn) nhóm, trong đó có một (hay vài) nhóm người bệnh được điều trị bằng thuốc thật với liều lượng khác nhau, và một nhóm còn lại được cấp thuốc placebo. Bệnh nhân được phân chia nhận thuốc thật và placebo ngẫu nhiên, và ngay cả bác sĩ, y tá cũng không biết bệnh nhân đang nhận thuốc thật hay giả để bảo đảm tính khách quan trong quá trình thẩm định tính hiệu quả của thuốc. Đây là phương pháp nghiên cứu “mù đôi” (double-blind) tức là cả hai thành phần tham gia nghiên cứu đều “mù”.

placebo là gì

Placebo có mùi vị y như thuốc thật

Trong nhóm nghiên cứu, chỉ có một nhà nghiên cứu độc lập có danh sách bệnh nhân nhận thuốc nào, và chính nhà nghiên cứu này phân tích các dữ liệu để đánh giá sự hữu hiệu của thuốc. Khi đánh giá sự hữu hiệu của thuốc, các nhà nghiên cứu sẽ so sánh kết quả của thuốc thật và placebo.

Nếu tác dụng của thuốc thật cao hơn tác dụng của placebo, họ có bằng chứng để kết luận rằng thuốc thử nghiệm có hiệu quả. Nếu thuốc thật và placebo có tác dụng giống nhau, dĩ nhiên là thuốc đang thử nghiệm không có hiệu quả.

Placebo effect là gì?

Một số nghiên cứu tin cậy cho thấy placebo cũng có tác dụng tương tự thuốc thật, đặc biệt với một số người nhạy cảm. Từ đó ra đời cụm từ “Hiệu ứng placebo”. Những người này có một trạng thái tâm lý dễ tin, dễ bị thuyết phục hoặc tự kỵ ám thị. Y văn mô tả hội chứng “Áo choàng trắng” thường gặp ở một số người khi đo huyết áp trong bệnh viện thì tăng vọt, nhưng lại bình thường khi đo ở nhà. Hoặc hội chứng “Đau bụng sáng thứ hai” ở những trẻ nhỏ sợ phải đi học lại vào ngày đầu tuần.

Cụm từ “hiệu ứng placebo” hay “Placebo effect” dùng để diễn tả một tác dụng tích cực, không phải do kết quả của một phương cách điều trị đem lại, mà có thể do tâm lý của người bệnh nghĩ (hay kỳ vọng) rằng họ đang được điều trị bằng thuốc thật.

Từ đây, một vấn đề nan giải được đặt ra là đánh giá sự hiệu nghiệm của thuốc thật như thế nào cho khách quan, nên so sánh với placebo hay với tình trạng bệnh nhân trước khi dùng thuốc, bởi vì như trên đã nói, placebo trong một số trường hợp lại có tác dụng tích cực, trong khi lẽ ra nó không nên có tác dụng gì mới đúng!

Cho đến ngày nay, các nhà khoa học đã nhận thấy placebo cũng có thể chữa được một số “bệnh” như lo âu, căng thẳng, buồn bã, các chứng đau, nhức đầu, say sóng, đau dạ dày, nôn ói, tăng huyết áp,… hoặc cũng có thể gây ra những phản ứng tệ hại như nôn ói, chóng mặt, buồn ngủ, hồi hộp, tiêu chảy,…Và các phản ứng này hoàn toàn là thực chứ không phải giả tạo.

placebo effect là gì

Hiệu ứng placebo

Trong một số trường hợp, khoa học còn ghi nhận những người tham gia thử nghiệm thuộc nhóm dùng placebo còn cho kết quả tốt hơn cả thuốc thật (!) Nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đã tìm hiểu các nguyên nhân của hiệu ứng placebo, và đã đưa ra nhiều giả thuyết như sau:

– Tác động từ môi trường: một khi bệnh nhân đã có “kinh nghiệm” giảm đau trong môi trường bệnh viện với thuốc men và sự săn sóc của bác sĩ, y tá thì lần sau khi đặt trong môi trường tương tự họ sẽ bớt đau.
– Khi bệnh nhân dùng placebo thì cơ thể họ tiết ra một chất có tên là endorphin, là một hóa chất trong não, còn gọi là thuốc phiện nội sinh, vì có tác dụng giảm đau tương tự thuốc phiện. Chất này chính là nguyên nhân giảm đau khi bệnh nhân dùng các loại thuốc giảm đau thông thường.
– Sự kỳ vọng tích cực của bệnh nhân khi đang căng thẳng vì tình trạng bệnh của mình chợt vớ được cái “phao” là placebo, giúp họ giảm căng thẳng, cảm thấy yên tâm hơn.

Tất cả các giả thuyết trên đều có mẫu số chung là yếu tố kỳ vọng, sự hứa hẹn được giúp đỡ từ người khác. Sự tin tưởng, hy vọng có giá trị rất lớn trong việc điều trị. Trong một số trường hợp, nó chiếm đến 50% kết quả điều trị. Và việc này chỉ có thể dựa trên mối quan hệ tốt giữa thầy thuốc và bệnh nhân. Điều cơ bản trong mối quan hệ này là sự liên lạc, thông tin giữa thầy thuốc và bệnh nhân.

Một nghiên cứu cho thấy khi bác sĩ tỏ ra tin tưởng vào một loại thuốc nào đó (ví dụ bác sĩ nói “thuốc này là mới nhất, tốt nhất và sẽ chữa lành bệnh”) thì người bệnh sẽ có niềm tin vào sự điều trị của bác sĩ cao hơn, từ đó an tâm là mình sẽ được chăm sóc tốt hơn.

Thời gian qua đã chứng kiến những bước tiến mạnh mẽ của khoa học nói chung và y học nói riêng. Nhưng hiệu ứng placebo vẫn còn nguyên giá trị, đó là các thầy thuốc nên biểu lộ hay bày tỏ niềm cảm thông đến người bệnh, cho người bệnh thấy là họ có thể đặt niềm tin vào thầy thuốc, đó chính là liệu pháp có khi còn tác động tích cực hơn những viên thuốc hay các phương pháp điều trị hiện đại.

BS. Phan Minh Trí

Menu